DE ONZICHTBARE VINGERAFDRUK VAN DE PIJPENMAKER

Kleipijpjes: een schat aan informatie

Met ons eerst berichtje na een lange corona-stilte nemen we jullie mee naar het archeometrisch labo. Eerder kon u hier al lezen hoe waardevol kleipijpjes voor archeologen zijn. Hun herkenbaar en tijdsgebonden uiterlijk zorgt ervoor dat archeologen kleipijpen als een gidsfossiel bij de datering kunnen gebruiken. Aan de hand van bepaalde stempels, markeringen, versieringen en stijlen kunnen deze artefacten vaak precies gedateerd worden.

Al deze elementen zeggen niet alleen iets over wanneer een bepaalde kleipijp gemaakt is, maar verschaft ook informatie over waar en hoe het gemaakt is. Zo kunnen bepaalde kleipijpjes zelfs aan één specifieke pijpenmaker gekoppeld worden!

Maar wat dan met de ‘anonieme pijp’? De kleipijp zonder stempel, zonder markering, zonder decoratie? Of de opgegraven pijpfragmenten waarvan deze diagnostische elementen verloren zijn gegaan? Deze ‘blanco pijpen’ komen immers het meeste voor in het archeologisch bestand. Hoe kan er dan een datering of herkomst bepaald worden?

Stalen van Gentse kleipijpjes, klaar voor analyse!

Op zoek naar de geheimen in de kleipijp

Wanneer het oppervlak van de kleipijp geen geheimen prijsgeeft, kunnen archeologen de verborgen informatie onderzoeken die in het materiaal van de kleipijp zelf verscholen ligt. Een onzichtbare vingerafdruk van de pijpenmaker, als het ware.

Hiervoor worden de pijpen naar een labo gebracht en geanalyseerd met technieken uit de natuurwetenschappen, meer bepaald uit de chemie en geologie. In dit project gaan we op twee manieren op zoek naar de onzichtbare vingerafdrukken van de Gentse pijpenmakers uit de vroegmoderne tijd:

  • Aan de hand van een geochemische analyse: hierbij wordt de chemische samenstelling van de kleipijp geanalyseerd op het atomair niveau. Dit geeft ons informatie over welke grondstoffen er gebruikt zijn en kan door gebruik te maken van de spoorelementen een onderscheid gemaakt worden tussen de verschillende kleibronnen. Spoorelementen zijn zeldzame elementen die in zeer kleine hoeveelheden – minder dan 1000 parts per million (ppm) – voorkomen en karakteristiek zijn voor kleien uit een bepaalde regio door hun unieke geologische geschiedenis.
  • Aan de hand van een mineralogische analyse: hierbij wordt de mineralogische samenstelling van de kleipijp geanalyseerd. Dit geeft ons bijkomende informatie over de herkomst van de gebruikte klei, maar geeft ons ook een beter inzicht in de technieken die gebruikt zijn om de kleipijp tot stand te brengen. Bijvoorbeeld hoe de klei behandeld is alvorens de kleipijpen te vormen of onder welke omstandigheden de pijp gebakken is.

Van grondstof naar pijpenmaker

Natuurwetenschappelijk onderzoek is zeker interessant, maar hoe helpt dit ons om kleipijpen aan een atelier of een specifieke tijdsperiode toe te wijzen? Hiervoor gaan we in een aantal stappen te werk:

Stap 1: Het is belangrijk om niet alleen ‘blanco kleipijpen’ te selecteren voor een analyse, maar ook kleipijpen met stempels, markeringen en decoraties die zo aan een atelier, pijpenmaker of tijdsperiode kunnen toegewezen worden. Opgegraven productieafval is hiervoor een archeologische goudmijn: dit geeft ons het bewijs dat er in de buurt kleipijpen gemaakt zijn en er dus een atelier of pijpenmaker op deze locatie actief was. Wanneer er een ‘match’ is tussen de signalen van een gekende kleipijp en een ‘blanco kleipijp’, kunnen we veronderstellen dat deze in een bepaald opzicht overeenkomen.

Stap 2: Wanneer een dergelijke match gevonden is, dienen we te achterhalen wat er juist gemeenschappelijk is. Is het de gebruikte klei, de productietechniek of iets anders?

Stap 3: Eens het is vastgesteld welke kleipijpen gebruik maakten van dezelfde kleibronnen, kunnen we proberen te achterhalen waar deze klei vandaan komt. Dit wordt een herkomststudie genoemd.

Stap 4: Nu onderzoeken we de band tussen de gebruikte kleien en de gekende ateliers: niet iedereen gebruikte dezelfde klei, dus een klei kan als een proxy (een aanwijzing) gebruikt worden voor een bepaalde productie. Hierbij wordt er ook gebruik gemaakt van historische bronnen om het economisch netwerk te reconstrueren door vermeldingen van grondstofhandelaars na te gaan.

De slijpplaatjes worden in het pop-up thuis-labo bestudeerd met een digitale microscoop opstelling.

Als deze stappen succesvol kunnen voltooid worden, kunnen de ‘blanco kleipijpen’ toegewezen worden aan een locatie waar een pijpenatelier gesitueerd was. Indien dit een gekend atelier is, is het ook mogelijk om een datering toe te voegen.

Door de uitzonderlijke omstandigheden ten gevolge van het Corona-virus bestuderen we momenteel de kleipijpen in ons pop-up thuis-labo. De resultaten van de analyses zullen hier op gepaste tijd gedeeld worden. Blijf dus zeker deze blog in het oog houden voor meer informatie!

Hieronder hebben jullie alvast de kans om even mee te kijken door een petrografische mircroscoop…

Meet the clay pipe thin section
Een petrografische close-up van een kleipijp slijpplaat in verschillende standen van polarisatie.