Gentse pijpenmakers aan het werk

Tijdens het Ancien Régime vestigden zich reeds pijpenbakkers in Gent. Uit de 17de eeuw kennen we de vraag van Gentenaar J.B. Moerman aan het stadsbestuur om het alleenrecht op de productie van kleipijpjes te verkrijgen in Gent. Dit verzoekschrift uit 1630 werd door het stadsbestuur negatief beantwoord aangezien het de broodwinning van een ruimere groep mensen die met de verkoop en productie van pijpen zijn bestaan verdiende in gevaar zou brengen. Ook stelde men dat de ‘nieuwigheid’ van het pijpenbakken er voor Gent en omstreken al een beetje af was.

Enkele jaren later, in 1665, betaalde het stadsbestuur wel een behoorlijke som aan pijpenbakker Jan Tradenius waarvan door het stadsbestuur wordt gesteld dat hij het bakken van pijpen in Gent zou hebben geïntroduceerd.

In Gent werden de pijpenbakkers als beroepsgroep waarschijnlijk  ingedeeld bij het ambacht van de pottenbakkers. Het archief van het aerdepotbackers van Gent bleef echter slechts zeer fragmentair bewaard. In het reglement van het ambacht uit 1698 worden de pijpenbakkers niet genoemd als een aparte groep. Ook bij het maken van een meesterproef is het maken van een pijp niet opgenomen. De pottenbakkers moesten een schotel, een worpkan [?], een sluitpot en een dubbel teele met twee oren als bewijs voor hun meesterschap voorleggen. In het reglement is ook niks opgenomen in verband met het gebruik van specifieke merktekens. Het ambacht trachtte zoveel mogelijk de import van producten van andere steden in Gent te verhinderen. Enkel op de jaarmarkt was het toegestaan om vreemd aardewerk in de stad te verkopen. We zien echter dat ook ten tijde van andere markten en foren vaak ‘Waalse’ handelaars in de stad opduiken met vreemde koopwaar. Met wisselend succes probeert het ambacht hier tegen op te treden. Op 24 maart 1768 wordt in een tabakswinkel in de Langemunt beslag gelegd op “vremt aerdewerck” dat door “eenen vremden Waele coepman genaemt Jan Martin Demané” uit Chatelet (uit de omgeving van Luik) binnen de stad was gebracht. Hoewel de in beslag genomen goederen niet verder worden beschreven,  kunnen we vermoeden dat er rokersartikelen bij te vinden waren.

De Gentse pijpenbakkers in 1819. De meeste gebruiken WS als hielmerk. De producten van de verschillende pijpenmakers waren te herkennen aan de bijmerken (kolom ‘observations’) (© Stadsarchief Gent)

Pas in de Hollandse tijd krijgen we voor het eerst een goed overzicht van de pijpenbakkers in Gent en hun gebruikte merken. De aanleiding voor de totstandkoming van dit overzicht is gelobby van de Goudse pijpenproducenten, die reeds eeuwenlang de pijpenmarkt beheersten. De Goudse pijpenbakkers verkrijgen op 25/12/1818 als kerstgeschenk een koninklijk besluit dat vastlegt dat naast een individueel merk van de pijpenmaker zeker ook het stadsmerk moest aangebracht worden op de productie (en zeker geen stadsmerk van een andere stad of gemeente). Nogal wat niet-Goudse pijpenbakkers kopieerden de merken van Goudse producenten. Sommige merken werden snel erg populair en kenden een grote verspreiding. Zo werd het merk WS tijdens de 18de en 19de eeuw door een groot aantal Belgische pijpenmakers gebruikt hoewel de Goudse pijpenmakersfamilie Van der Want over het oorspronkelijke gebruiksrecht beschikte.

In vervolg op dit koninklijk besluit wordt in 1819 ook een circulaire verstuurd naar alle provinciebesturen die naar de naleving van dit besluit in de gemeenten peilt. Door dit document weten we dat er ook verschillende Gentse pijpenbakkers het hielmerk WS gebruikten. Uit de antwoorden op de circulaire blijkt ook dat het stadsmerk op het moment van het invoeren van deze regel zeker nog niet bij alle pijpenbakkers werd gebruikt. Enkel pijpenmakers Pierre Vanhaeverbeke en Jean-Baptiste Berlo gebruikten het stadswapen van Gent – een klimmend leeuwtje – als bijmerk.

Door de antwoorden op de circulaire krijgen we in de toekomst mogelijk een zicht op de verschillende producenten van pijpen in de steden en gemeenten van het Nederlandse koninkrijk en de merken die zij op hun producten aanbrengen. Wordt vervolgd…